xG là gì? Cách tính và cách đọc chỉ số bàn thắng kỳ vọng

xG (expected goals, tiếng Việt thường gọi là bàn thắng kỳ vọng) là xác suất một cú dứt điểm trở thành bàn thắng, biểu diễn bằng một con số từ 0 đến 1. Một cú sút có xG 0,35 nghĩa là trong quá khứ, những cú dứt điểm ở hoàn cảnh tương tự đã thành bàn khoảng 35 lần trên 100 lần thực hiện. Cộng xG của mọi cú sút trong một trận, ta có xG của cả đội — thước đo chất lượng cơ hội đội đó tạo ra, độc lập với chuyện bóng có vào lưới hay không.

Mô hình xG được xây dựng ra sao

Mọi mô hình xG đều bắt đầu từ một kho dữ liệu rất lớn: hàng trăm nghìn cú dứt điểm được ghi lại qua nhiều mùa giải, mỗi cú kèm nhãn thành bàn hoặc không thành bàn. Nhà cung cấp dữ liệu dùng kho đó huấn luyện một mô hình thống kê, để nó học xem hoàn cảnh nào cho tỉ lệ thành bàn cao và hoàn cảnh nào cho tỉ lệ thấp.

Khi một cú sút mới xuất hiện, mô hình không trả lời câu hỏi "bóng có vào không". Nó trả lời câu hỏi khác: trong lịch sử, những cú sút có đặc điểm giống hệt thế này đã vào lưới bao nhiêu phần trăm. Con số đó chính là xG của cú sút.

Những yếu tố đầu vào phổ biến nhất:

• Khoảng cách tới khung thành — biến mạnh nhất; xác suất giảm rất nhanh khi lùi ra xa.
• Góc sút — phần khung thành mà cầu thủ thực sự nhìn thấy, hẹp dần khi dạt ra biên.
• Bộ phận dứt điểm — sút bằng chân thuận, chân không thuận hay đánh đầu cho ba giá trị khác nhau.
• Kiểu tạo cơ hội — bóng đến từ đường chuyền xuyên tuyến, quả tạt, đường chuyền ngược từ đáy biên hay pha đi bóng cá nhân.
• Bối cảnh tình huống — bóng sống, phạt góc, đá phạt trực tiếp hay phạt đền.
• Áp lực phòng ngự — số hậu vệ đứng giữa người sút và khung thành; mô hình chi tiết còn tính cả vị trí thủ môn tại thời điểm sút.
• Tốc độ tấn công — một pha phản công khi hàng thủ chưa kịp lùi về khác hẳn pha tấn công vào khối phòng ngự đã dựng sẵn.

Phạt đền là trường hợp đặc biệt. Hoàn cảnh của nó gần như đồng nhất ở mọi trận đấu, nên mô hình luôn gán một giá trị cố định, thường nằm quanh mức 0,75 đến 0,80 tuỳ nhà cung cấp. Ở đầu bên kia, một cú sút xa ngoài vòng cấm hiếm khi vượt quá 0,05.

Cần nhớ rằng không tồn tại một mô hình xG chuẩn duy nhất. Mỗi đơn vị dữ liệu chọn tập biến và thuật toán riêng, nên cùng một cú sút có thể nhận hai giá trị khác nhau. Khi so sánh hai con số, hãy chắc chắn chúng đến từ cùng một nguồn.

Những gì con số xG nói được

Giá trị lớn nhất của xG là biến một trận đấu thành một mẫu thống kê. Bàn thắng là sự kiện hiếm; trong 90 phút, may rủi hoàn toàn có thể lấn át thế trận. xG cho phép đặt câu hỏi khác: đội nào đã tạo ra nhiều cơ hội tốt hơn, bất kể tỉ số cuối cùng ra sao.

Có ba cách dùng thực tế:

1. Đối chiếu tỉ số với xG của trận. Một đội thắng sát nút trong khi xG thua xa đối thủ đã thắng nhờ hiệu quả dứt điểm và thủ môn, chứ không nhờ thế trận.
2. Cộng dồn qua nhiều vòng đấu. Sau mười đến mười lăm vòng, hiệu số xG — xG tạo ra trừ xG phải nhận — mô tả sức mạnh của một đội ổn định hơn chính số điểm đội đó đang có.
3. Phát hiện độ lệch sẽ tự điều chỉnh. Đội ghi bàn nhiều hơn hẳn xG thường khó duy trì phong độ đó; ngược lại, đội tạo cơ hội tốt mà thiếu điểm thường sẽ đi lên khi mẫu lớn dần.

Cách dùng thứ hai lý giải vì sao xG hay được nhắc tới khi đọc bảng xếp hạng: thứ hạng cho biết một đội đã lấy bao nhiêu điểm, còn xG gợi ý đội đó xứng đáng đứng ở đâu. Muốn tự kiểm chứng, bạn có thể theo dõi kết quả bóng đá từng vòng rồi so tỉ số với phần thống kê dứt điểm của trận đấu đó.

Họ hàng của xG

xG hiếm khi đứng một mình. Xung quanh nó là một nhóm chỉ số cùng họ, mỗi chỉ số trả lời một câu hỏi hẹp hơn.

Cặp xG và xGOT đáng chú ý nhất. xG đánh giá cơ hội trước khi cầu thủ sút; xGOT đánh giá cú sút sau khi bóng đã đi, tức là tính đến điểm đặt bóng và lực sút. Chênh lệch giữa hai con số là thứ gần nhất với khái niệm khả năng dứt điểm — và cũng chính chênh lệch đó, nhìn từ phía sau vạch vôi, phản ánh mức độ cản phá của thủ môn.

Bốn giới hạn cần nhớ khi đọc xG

• Một trận đấu là mẫu quá nhỏ. xG của 90 phút mô tả cơ hội, nhưng không đủ để kết luận ai dứt điểm giỏi hay kém. Nhận định về khả năng ghi bàn của một cầu thủ cần hàng trăm cú sút, không phải vài cú trong một buổi tối.
• xG chỉ tồn tại khi có cú dứt điểm. Một pha phối hợp đưa bóng vào vòng cấm rồi mất bóng có xG bằng 0, dù thế trận rõ ràng nguy hiểm. Đội chuyền nhiều mà không sút sẽ bị chỉ số này đánh giá thấp.
• Mô hình không nhìn thấy mọi thứ. Vị trí chính xác của thủ môn, hướng cơ thể người sút hay một cú chạm bóng lỗi của hậu vệ thường nằm ngoài tập biến của các mô hình phổ thông.
• Bối cảnh trận đấu bị bỏ qua. Đội dẫn bàn sớm rồi chủ động lùi sâu sẽ có xG thấp một cách tự nhiên; con số thấp đó không đồng nghĩa với việc họ chơi kém.

Vì vậy cách dùng xG hợp lý là đặt nó cạnh những chỉ số khác — cường độ gây áp lực đo bằng PPDA, cấu trúc đội hình, tình hình lực lượng — chứ không dùng nó thay cho việc xem trận đấu.