Quả bóng vàng là gì? Lịch sử giải thưởng và danh sách chủ nhân
Quả bóng vàng do France Football trao từ 1956, Messi 8 lần và Ronaldo 5 lần. Cách bình chọn, khác biệt với The Best của FIFA và các tranh cãi.
Huy Cao5 phút đọc
Quả bóng vàng (Ballon d'Or) là danh hiệu cá nhân danh giá nhất bóng đá, do tạp chí Pháp France Football sáng lập năm 1956. Trong gần 70 năm, nó trở thành thước đo mặc định cho câu hỏi "ai là cầu thủ hay nhất thế giới năm nay" — và cũng là nguồn cơn của những cuộc tranh cãi bất tận giữa người hâm mộ.
Giải thưởng ra đời và tiến hóa thế nào
Ý tưởng thuộc về Gabriel Hanot, cũng chính là người khai sinh Cúp C1. Ban đầu giải chỉ trao cho cầu thủ châu Âu — chủ nhân đầu tiên là Stanley Matthews của Anh năm 1956. Các mốc thay đổi quan trọng:
| Mốc | Thay đổi |
|---|---|
| 1956 | Ra đời, chỉ dành cho cầu thủ châu Âu |
| 1995 | Mở cho mọi cầu thủ đang chơi ở câu lạc bộ châu Âu (George Weah là người ngoài châu Âu đầu tiên đoạt giải) |
| 2007 | Mở cho cầu thủ toàn thế giới |
| 2010-2015 | Sáp nhập với giải FIFA thành FIFA Ballon d'Or |
| 2016 | Tách trở lại; FIFA lập giải riêng mang tên The Best |
| 2022 | Đổi cách tính: xét theo mùa giải thay vì năm dương lịch |
Việc chuyển sang xét theo mùa giải (tháng 8 năm trước tới tháng 7 năm sau) giải quyết một bất cập kéo dài: trước đó, phong độ nửa cuối mùa và cả một mùa bóng bị cắt đôi giữa hai kỳ bình chọn.
Ai bình chọn và dựa trên tiêu chí gì
Hiện tại, người bỏ phiếu là các nhà báo chuyên môn — mỗi nước một đại diện, giới hạn ở nhóm quốc gia đứng đầu bảng xếp hạng FIFA. Mỗi người chọn ra 10 cầu thủ theo thứ tự, tính điểm theo thang giảm dần. Ba tiêu chí chính thức được France Football công bố:
- 1Màn trình diễn cá nhân và tính quyết định
- 2Thành tích tập thể giành được trong mùa
- 3Đẳng cấp và tinh thần fair-play
Chính sự mơ hồ giữa "cá nhân xuất sắc" và "danh hiệu tập thể" tạo ra tranh luận mỗi mùa: một tiền đạo ghi 40 bàn cho đội xếp thứ ba nên xếp trên hay dưới một tiền vệ vô địch Champions League?
Bảng vàng: kỷ nguyên Messi - Ronaldo
Biểu đồ
Số lần đoạt Quả bóng vàng
Lionel Messi giữ kỷ lục 8 lần (2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021, 2023), Cristiano Ronaldo 5 lần. Giai đoạn 2008-2017 hai người thay nhau độc chiếm giải suốt 10 năm liên tiếp — hiện tượng chưa từng có và có lẽ không lặp lại. Trước đó, kỷ lục 3 lần thuộc về Johan Cruyff, Michel Platini và Marco van Basten.
Ở nhóm thủ môn, chỉ Lev Yashin từng đoạt Quả bóng vàng (1963) — lý do France Football đặt tên ông cho giải thủ môn xuất sắc nhất lập năm 2019. Giải nữ (Ballon d'Or Féminin) ra đời cùng năm 2018, cùng các hạng mục Kopa (cầu thủ trẻ) và Gerd Muller (chân sút hay nhất).
Quả bóng vàng, The Best và các giải khác
Người mới xem hay nhầm lẫn giữa các danh hiệu:
| Giải | Đơn vị trao | Người bình chọn |
|---|---|---|
| Ballon d'Or (Quả bóng vàng) | France Football | Nhà báo chuyên môn |
| The Best FIFA Men's Player | FIFA | HLV, đội trưởng tuyển quốc gia, nhà báo, người hâm mộ |
| UEFA Men's Player of the Year | UEFA | HLV các CLB dự cúp châu Âu và nhà báo |
| Quả bóng vàng Việt Nam | Báo Sài Gòn Giải Phóng | Nhà báo, HLV, chuyên gia trong nước |
Trong đó, giải trong nước ra đời năm 1995 và là danh hiệu cá nhân uy tín nhất của bóng đá Việt Nam, từng thuộc về những cái tên như Lê Huỳnh Đức, Nguyễn Hồng Sơn, Nguyễn Quang Hải, Nguyễn Văn Quyết, Đỗ Hùng Dũng.
Những tranh cãi lớn nhất trong lịch sử giải
Vì tiêu chí bình chọn mang tính chủ quan, gần như mùa nào cũng có tranh luận. Vài trường hợp được nhắc lại nhiều nhất:
- 2010 - Messi vượt Sneijder và Forlan: Sneijder ăn ba cùng Inter và vào chung kết World Cup, Forlan là cầu thủ hay nhất World Cup, nhưng Messi vẫn thắng nhờ mùa giải cá nhân chói sáng ở Barcelona. Đây là mùa mà phe "ưu tiên danh hiệu tập thể" phản ứng dữ dội nhất.
- 2013 - Ronaldo và thời hạn bỏ phiếu kéo dài bất thường: FIFA gia hạn thời gian bỏ phiếu thêm hai tuần, và Ronaldo — người có phong độ bùng nổ đúng giai đoạn đó — vượt qua Franck Ribery vốn vừa ăn ba cùng Bayern Munich.
- 2018 - Modric chấm dứt chuỗi 10 năm: chức vô địch Champions League cùng Real Madrid và ngôi á quân World Cup cùng Croatia đưa Luka Modric thành người đầu tiên ngoài Messi - Ronaldo đoạt giải trong một thập niên.
- 2021 - Messi vượt Lewandowski: nhiều ý kiến cho rằng Lewandowski xứng đáng hơn sau hai mùa ghi bàn kỷ lục, đặc biệt khi giải năm 2020 bị hủy vì đại dịch — mùa mà anh gần như chắc chắn sẽ thắng.
Bài học rút ra từ những tranh cãi này rất nhất quán: khi cầu thủ có màn trình diễn cá nhân vượt trội, phiếu bầu thường nghiêng về anh ta ngay cả khi đối thủ có nhiều danh hiệu tập thể hơn — trừ khi khoảng cách thành tích tập thể quá lớn như trường hợp Modric 2018.
Ý nghĩa với thị trường chuyển nhượng
Quả bóng vàng không chỉ là danh dự. Một đề cử top 3 đủ sức đẩy giá trị chuyển nhượng của cầu thủ lên hàng chục triệu euro, tăng giá trị thương mại cá nhân với các nhãn hàng và cải thiện đáng kể vị thế đàm phán lương. Nhiều hợp đồng cầu thủ hiện nay có điều khoản thưởng gắn trực tiếp với thứ hạng tại Ballon d'Or, biến giải thưởng của một tạp chí thành con số cụ thể trong bảng lương.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thủ môn và hậu vệ hiếm khi đoạt giải?
Vì cách bình chọn thiên vị các chỉ số dễ thấy: bàn thắng và kiến tạo. Từ 1956 tới nay chỉ một thủ môn (Yashin 1963) và một nhóm rất nhỏ hậu vệ (Beckenbauer, Sammer, Cannavaro) đoạt giải. Đây là chỉ trích lâu năm với Quả bóng vàng, và cũng là lý do các giải phụ theo vị trí được lập thêm.
Có cầu thủ nào đoạt giải mà không vô địch gì mùa đó không?
Có, dù hiếm. Trường hợp được nhắc nhiều nhất là Ronaldinho, Kaka hay chính Messi ở vài mùa mà danh hiệu tập thể mỏng — khi màn trình diễn cá nhân quá vượt trội so với phần còn lại. Ngược lại, cũng có mùa mà cầu thủ vô địch mọi thứ vẫn trắng tay vì phiếu bị chia.
Cầu thủ Việt Nam có cơ hội lọt vào danh sách đề cử không?
Trên lý thuyết mọi cầu thủ đều đủ tư cách từ 2007, nhưng thực tế danh sách rút gọn 30 người gần như chỉ gồm cầu thủ ở các giải hàng đầu châu Âu — nơi các nhà báo bỏ phiếu theo dõi thường xuyên. Với bóng đá Việt Nam, mốc thực tế hơn là các giải cá nhân của AFF và AFC.
Nguồn tham khảo
Biên tập nội dung KQBD.vn
Huy Cao phụ trách nội dung của KQBD.vn và chịu trách nhiệm biên tập toàn bộ bài trong mục Kiến thức bóng đá, kể cả những bài đăng dưới bút danh của toà soạn.