Ai phát minh ra bóng đá? Nguồn gốc và lịch sử ra đời môn thể thao vua

Không có một cá nhân nào "phát minh" ra bóng đá theo kiểu Edison phát minh bóng đèn. Nhưng môn thể thao này có một ngày sinh khá chính xác: 26 tháng 10 năm 1863, khi đại diện 11 câu lạc bộ và trường học Anh họp tại quán Freemasons' Tavern ở London, lập ra Liên đoàn Bóng đá Anh (The Football Association) và bắt đầu soạn bộ luật chung. Trước ngày đó có bóng đá; sau ngày đó mới có môn bóng đá như ta biết.

Trước 1863: hàng nghìn năm đá bóng hỗn loạn

Trò chơi đá vào một vật tròn xuất hiện ở nhiều nền văn minh, và FIFA chính thức công nhận xúc cúc (cuju) của Trung Hoa — có từ khoảng thế kỷ 2 trước Công nguyên — là hình thức sơ khai cổ nhất được ghi nhận. Song song đó là kemari của Nhật Bản, episkyros của Hy Lạp, harpastum của La Mã.

Ở Anh thời trung cổ, thứ được chơi là bóng đá dân gian (mob football): hai nửa làng tranh một quả bóng qua những cánh đồng, hàng trăm người mỗi bên, gần như không có luật, thương tích liên miên — nhiều vua Anh từng ra sắc lệnh cấm vì làm sao nhãng việc luyện bắn cung. Chính truyền thống này còn sót lại trong trận Shrovetide ở thị trấn Derby, nguồn gốc của từ derby ngày nay.

1863: cuộc ly hôn giữa bóng đá và bóng bầu dục

Đến giữa thế kỷ 19, các trường công lập Anh mỗi nơi chơi một luật khác nhau, nên hai trường gặp nhau là cãi nhau. Nhu cầu một bộ luật chung dẫn tới các cuộc họp năm 1863 — và điểm bế tắc lớn nhất chính là hai câu hỏi: có được ôm bóng chạy không, và có được đá vào chân đối thủ không?

Phe ủng hộ ôm bóng chạy rút lui và về sau lập ra bóng bầu dục (rugby). Phe còn lại giữ nguyên tắc chơi bằng chân, và bộ luật đầu tiên của FA ra đời với 13 điều — ngắn hơn rất nhiều so với luật hiện hành, chưa có thủ môn dùng tay, chưa có phạt đền, chưa có cả xà ngang.

Luật chơi tiến hóa như thế nào

Bộ luật 1863 còn thô sơ, và gần như mọi thứ quen thuộc hôm nay đều là bổ sung về sau: xà ngang thay cho sợi dây căng ngang hai cột (1875), phạt đền (1891), lưới khung thành (cuối thế kỷ 19), thẻ vàng thẻ đỏ (ra mắt ở World Cup 1970), thay người (thập niên 1960), và gần nhất là công nghệ goal-line rồi VAR.

Điều luật bị sửa nhiều nhất và gây tranh cãi dai dẳng nhất là việt vị. Luật gốc yêu cầu tới ba cầu thủ đối phương đứng giữa; giảm còn hai người năm 1925 khiến số bàn thắng tăng vọt ngay lập tức, và mỗi lần IFAB tinh chỉnh định nghĩa "ngang hàng" hay "tham gia tình huống" là một lần bóng đá đổi cách chơi — chi tiết trong bài luật việt vị.

Từ nước Anh ra thế giới

Bóng đá theo chân thủy thủ, thương nhân và kỹ sư Anh đi khắp thế giới trong nửa cuối thế kỷ 19. Đó là lý do nhiều câu lạc bộ lâu đời ngoài nước Anh mang tên tiếng Anh: AC Milan (không phải "Milano"), Athletic Bilbao, Grasshopper Zurich. Ở Nam Mỹ, trò chơi nhanh chóng được bản địa hóa thành thứ bóng đá kỹ thuật đường phố sinh ra Pele, Maradona, Garrincha.

FIFA thành lập năm 1904 tại Paris bởi bảy liên đoàn châu Âu — đáng chú ý là không có nước Anh, vốn ban đầu coi thường tổ chức này. Đến 1930, FIFA tổ chức World Cup đầu tiên tại Uruguay, khởi đầu cho hành trình được kể trong bài lịch sử World Cup.