Lợi thế sân nhà có thật không? Số liệu từ mùa giải không khán giả

"Sân nhà là điểm tựa" là câu nói cũ như chính môn bóng đá. Trong hơn một thế kỷ, không ai có cách kiểm chứng điều gì tạo nên điểm tựa đó, vì không thể tổ chức cả một mùa giải thiếu khán giả chỉ để làm thí nghiệm. Rồi đại dịch Covid-19 làm đúng việc ấy. Kết quả cho một câu trả lời rõ ràng hơn mọi tranh luận trước đó.

Định nghĩa gọn

Lợi thế sân nhà là hiện tượng các đội giành kết quả tốt hơn khi thi đấu trên sân của mình so với khi làm khách, dù gặp cùng những đối thủ. Nó được đo bằng nhiều cách: tỉ lệ thắng, số điểm trung bình mỗi trận, hoặc tỉ số giữa số trận thắng sân nhà và số trận thắng sân khách trong cả giải.

Vì mỗi đội đá sân nhà và sân khách số trận bằng nhau trong một mùa, lợi thế này không làm lệch bảng xếp hạng cuối mùa. Nó chỉ quan trọng khi bạn nhìn vào từng trận.

Thí nghiệm bất đắc dĩ: mùa 2020/21

Mùa 2020/21, gần như toàn bộ các trận ở Ngoại hạng Anh diễn ra trên sân không khán giả. Số liệu của mùa đó khác hẳn mọi mùa trước:

• Có 153 trận đội khách thắng và khoảng 144 trận đội chủ nhà thắng.
• Đây là lần đầu tiên trong lịch sử giải, số trận thắng sân khách nhiều hơn số trận thắng sân nhà.
• Trong tám mùa liền trước, tỉ lệ thắng sân nhà chưa bao giờ xuống dưới 40% và tỉ lệ thắng sân khách chưa bao giờ vượt 35%.

Nhà thống kê Alan Jackson, trong một bài phân tích trên tạp chí Significance, dùng một thước đo đơn giản: lấy số trận thắng sân nhà chia cho số trận thắng sân khách.

Trước đại dịch, tỉ số này dao động từ 1,4 tới 2,1 tùy mùa, tức đội chủ nhà luôn thắng nhiều hơn rõ rệt. Khi khán đài trống, nó rơi xuống dưới 1. Mùa 2021/22, khán giả trở lại, có 163 trận thắng sân nhà và 129 trận thắng sân khách; từ mùa 2022/23, tỉ số quay về mức quen thuộc.

Ba hạng đấu thấp hơn của bóng đá Anh cũng giảm, nhưng ít hơn: mức sụt là 25%, 29% và 18%, so với 44% ở Ngoại hạng Anh. Ở những hạng đó, lợi thế sân nhà yếu đi mà không biến mất.

Lợi thế đến từ đâu?

Khán giả

Đây là yếu tố mà số liệu ủng hộ mạnh nhất. Mùa không khán giả, các đội vẫn phải di chuyển, vẫn đá trên mặt sân của đối thủ, vẫn ngủ ở khách sạn. Thứ duy nhất thay đổi là khán đài, và lợi thế gần như biến mất ở giải có khán đài đông nhất.

Khán giả tác động theo hai đường. Đường thứ nhất là tới cầu thủ: tiếng cổ vũ nâng đỡ đội nhà và gây sức ép lên đội khách. Đường thứ hai là tới trọng tài.

Trọng tài

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Economics Letters năm 2021, phân tích các trận đấu không khán giả ở nhiều giải châu Âu, ghi nhận rằng khi khán đài trống, đội khách nhận ít thẻ vàng hơn so với khi có khán giả. Các tác giả coi đây là bằng chứng cho thấy áp lực từ đám đông ảnh hưởng tới quyết định của trọng tài, dù trọng tài không cố ý thiên vị.

Điều này giúp giải thích vì sao lợi thế sân nhà đã giảm dần qua nhiều thập kỷ: trọng tài chuyên nghiệp hơn, và công nghệ như VAR hạn chế bớt những quyết định chịu ảnh hưởng của khán đài.

Sự quen thuộc với sân bãi

Yếu tố này có vẻ hiển nhiên, nhưng bằng chứng lại yếu. Jackson xem xét bốn câu lạc bộ Anh chuyển sang sân mới là Arsenal, West Ham, Southampton và Tottenham. Nếu sự quen thuộc là then chốt, lợi thế sân nhà phải giảm sau khi chuyển sân. Gộp cả bốn đội, tỉ số gần như không đổi: 1,59 trước khi chuyển và 1,64 sau khi chuyển.

Từng đội thì khác nhau. West Ham giảm mạnh, từ 2,50 xuống 1,69, sau khi rời Upton Park để tới một sân có đường chạy điền kinh ngăn cách khán đài với mặt cỏ. Tottenham lại tăng, từ 1,11 lên 1,48. Điểm khác biệt nằm ở bầu không khí của sân nhiều hơn là ở mặt cỏ.

Di chuyển và điều kiện tự nhiên

Ở các giải quốc nội châu Âu, quãng đường ngắn nên yếu tố này nhỏ. Nó lớn hơn hẳn ở các giải châu lục và vòng loại World Cup, nơi đội khách phải bay qua nhiều múi giờ. Trường hợp cực đoan nhất là La Paz của Bolivia, nơi sân vận động nằm ở độ cao hơn 3.600 mét so với mực nước biển và các đội khách thường hụt hơi trong hiệp hai.

Hệ quả với luật thi đấu

Lợi thế sân nhà từng là lý do tồn tại của luật bàn thắng sân khách: ghi bàn trên sân đối phương được coi là khó hơn nên được thưởng. Khi lợi thế này yếu dần, lập luận đó mất chỗ đứng. UEFA bỏ luật bàn thắng sân khách ở các cúp châu Âu từ mùa 2021/22, và ngày nay hầu hết các giải đá hai lượt chỉ tính tổng tỉ số.

Dùng hiểu biết này khi xem bóng đá

Xem thành tích sân nhà và sân khách riêng. Nhiều bảng xếp hạng cho phép tách hai loại thành tích này. Một đội đứng giữa bảng có thể thuộc nhóm đầu khi đá sân nhà. Cách tách bảng được giải thích ở bài cách đọc bảng xếp hạng.

Đừng đánh giá quá cao. Với tỉ số quanh 1,5 tới 1,7, đội chủ nhà thắng nhiều hơn đội khách, nhưng đội khách vẫn thắng một phần đáng kể số trận. Lợi thế sân nhà làm nghiêng cán cân, không quyết định trận đấu.

Mỗi đội một khác. Lợi thế phụ thuộc vào sân và khán giả của từng đội. Con số trung bình của giải không áp dụng nguyên xi cho mọi cặp đấu. Đây là một trong những điều cần cân nhắc khi đọc bài nhận định trước trận.