Luật phạt đền và đá luân lưu: vị trí thủ môn, lỗi xâm nhập và cách đá lại

Phạt đền là tình huống có nhiều quy định chi tiết nhất trong bóng đá, vì chỉ một bước chân sai của thủ môn hay một cầu thủ lấn vào vòng cấm sớm là đủ để đá lại. Loạt đá luân lưu dùng chung phần lớn quy định đó nhưng có thêm bộ quy tắc riêng về ai được đá, đá theo thứ tự nào và khi nào dừng.

Bài này tách hai phần: quả phạt đền trong trận theo Điều 14, và loạt đá luân lưu phân định thắng thua sau khi trận đấu kết thúc.

Trước khi bóng lăn: ai đứng ở đâu

Trọng tài chỉ cho thực hiện quả phạt đền khi mọi vị trí đã đúng:

• Bóng đặt cố định trên chấm phạt đền, cách đường cầu môn 11 mét.
• Người đá phải được xác định rõ và báo cho trọng tài.
• Thủ môn đứng trên đường cầu môn, giữa hai cột dọc, quay mặt về phía người đá. Tại thời điểm bóng được đá, thủ môn phải có ít nhất một phần của một bàn chân chạm, nằm ngang hoặc ở phía sau đường cầu môn.
• Mọi cầu thủ khác đứng ngoài vòng cấm địa, ngoài vòng cung phạt đền, cách bóng ít nhất 9,15 mét và ở phía sau chấm phạt đền.

Quy định "một bàn chân" là kết quả của một lần sửa luật: trước đây thủ môn phải giữ cả hai chân trên vạch, điều gần như không thể làm khi đổ người, nên trọng tài hiếm khi thổi. Nới về một chân giúp quy định thực thi được.

Thủ môn cũng không được chạm vào cột dọc, xà ngang hay lưới trước khi quả đá được thực hiện, và không được có hành vi làm phân tâm người đá một cách không công bằng.

Thực hiện quả đá

Người đá phải đá bóng về phía trước; được phép đá bằng gót miễn là bóng đi lên phía trước. Bóng vào cuộc ngay khi được đá và di chuyển rõ ràng. Người đá không được chạm bóng lần thứ hai cho tới khi bóng chạm một cầu thủ khác. Thủ môn cản phá cũng tính là "cầu thủ khác", nên bóng bật ra từ thủ môn thì người đá được đá bồi; bóng dội cột dọc hay xà ngang thì không, vì cột và xà không phải cầu thủ.

Về động tác giả, luật phân biệt hai giai đoạn:

• Trong lúc chạy đà, cầu thủ được phép đổi nhịp, dừng, giả động tác để đánh lừa thủ môn.
• Sau khi đã hoàn tất chạy đà, cầu thủ không được giả động tác đá rồi mới đá. Vi phạm bị phạt gián tiếp cho đội đối phương và thẻ vàng.

Ranh giới giữa hai giai đoạn là điểm gây tranh cãi. Nếu quả đá thành công nhưng trọng tài xác định có lỗi giả động tác sau chạy đà, bàn thắng không được công nhận.

Lỗi trước khi bóng được đá và cách xử lý

"Xâm nhập" nghĩa là cầu thủ lấn vào vòng cấm, vào vòng cung hoặc tiến lên trước chấm phạt đền trước khi bóng được đá. Từ đợt sửa luật 2023/24, xâm nhập không còn bị xử lý tự động. Trọng tài chỉ can thiệp khi việc xâm nhập ảnh hưởng rõ ràng tới thủ môn hoặc người đá, hoặc khi cầu thủ xâm nhập chơi bóng rồi ghi bàn, ngăn bàn thắng hay tạo ra cơ hội. Một hậu vệ bước vào vòng cấm sớm nửa mét nhưng không tham gia gì vào pha bóng sẽ không làm quả đá phải thực hiện lại.

Khi xâm nhập đủ điều kiện bị xử lý, bảng dưới tóm tắt Điều 14.

Nguyên tắc xuyên suốt: đội phạm lỗi không được hưởng lợi từ lỗi của mình. Đội phòng ngự xâm nhập mà bóng vẫn vào thì bàn thắng đứng; đội tấn công xâm nhập mà bóng vào thì phải đá lại.

Với thủ môn rời vạch sớm dẫn tới đá lại, luật quy định thủ môn bị nhắc nhở ở lần đầu và thẻ vàng nếu tái phạm trong cùng trận. Đây là cách cân bằng giữa việc răn đe và việc không biến mọi quả phạt đền thành cuộc săn thẻ.

Sau quả đá: bóng bật ra thì sao

Nếu thủ môn cản phá, bóng vẫn trong cuộc và mọi cầu thủ, kể cả người đá, được lao vào tranh chấp. Nếu bóng dội cột hoặc xà mà chưa chạm ai, mọi cầu thủ được tranh chấp trừ chính người đá, người phải chờ bóng chạm một cầu thủ khác. Người đá chạm bóng lần hai trong trường hợp này bị phạt gián tiếp tại vị trí đó.

Có một ngoại lệ về thời gian: nếu quả phạt đền được thực hiện khi hiệp đấu đã hết giờ và trọng tài bù thêm thời gian chỉ để đá quả này, quả đá kết thúc ngay khi bóng dừng chuyển động, vào lưới, ra ngoài hoặc bị thủ môn cản. Không ai được đá bồi.

Trọng tài video kiểm tra mọi quả phạt đền theo quy trình mô tả trong bài VAR là gì, cả về quyết định cho hưởng lẫn lỗi xâm nhập khi thực hiện.

Loạt đá luân lưu: bộ quy tắc riêng

Loạt đá luân lưu, gọi đúng theo luật là "các quả đá từ chấm phạt đền", không phải một phần của trận đấu. Nó chỉ dùng để phân định đội đi tiếp hoặc đội thắng khi thể thức giải yêu cầu, sau khi hết thời gian thi đấu chính thức và hiệp phụ nếu có.

1. Trọng tài tung đồng xu chọn cầu môn để đá, trừ khi điều kiện sân hoặc lý do an toàn buộc phải chọn cụ thể. Tung đồng xu lần nữa để đội thắng chọn đá trước hay đá sau.
2. Mỗi đội đá 5 quả xen kẽ. Nếu chưa đá hết 5 mà một đội đã ghi nhiều hơn số bàn đội kia có thể đạt được, loạt đá dừng lại.
3. Nếu sau 5 quả vẫn hoà, hai đội tiếp tục đá từng quả một theo cùng thứ tự cho tới khi một đội ghi bàn còn đội kia không, với cùng số quả đã đá.
4. Mỗi quả do một cầu thủ khác nhau thực hiện. Chỉ khi mọi cầu thủ đủ điều kiện đã đá, cầu thủ mới được đá lần thứ hai, theo thứ tự tuỳ ý.

Ai được đá là câu hỏi hay bị hiểu sai. Chỉ những cầu thủ đang ở trên sân khi trận đấu kết thúc, tính cả hiệp phụ, mới đủ điều kiện. Cầu thủ đã bị thay ra không được tham gia. Nếu một đội kết thúc trận với số người nhiều hơn, đội đó phải loại bớt cầu thủ để hai bên bằng nhau trước khi bắt đầu, và báo tên người bị loại cho trọng tài.

Thủ môn có hai quy định riêng. Thứ nhất, thủ môn bị chấn thương không thể tiếp tục có thể được thay bằng một cầu thủ dự bị, nếu đội chưa dùng hết quyền thay người, hoặc bằng một cầu thủ đã bị loại bớt để cân bằng quân số. Thứ hai, bất kỳ cầu thủ đủ điều kiện nào cũng có thể đổi chỗ với thủ môn vào bất cứ lúc nào trong loạt đá.

Trong mỗi quả đá, người đá chỉ được chạm bóng một lần: không có chuyện đá bồi khi bóng bật ra. Lỗi của thủ môn xử lý giống Điều 14, và mọi quy định về thẻ phạt vẫn có hiệu lực. Muốn xem loạt đá luân lưu nào đã xảy ra gần đây, bạn có thể tra diễn biến các trận cúp tại trang kết quả bóng đá và lịch thi đấu.