Xây dựng lối chơi từ tuyến dưới: cấu trúc 2-3, 3-2 và cách thoát pressing

Thủ môn lăn bóng cho trung vệ đứng ngay trong vòng cấm, tiền đạo đối phương bứt tốc, và trong vài giây tiếp theo cả sân nín thở: hoặc bóng vượt qua lớp pressing đầu tiên và nửa sân trống trải mở ra, hoặc đội nhà mất bóng cách khung thành chưa đầy ba mươi mét. Xây dựng lối chơi từ tuyến dưới, quen gọi là build-up, là nghệ thuật của vài giây ấy: không phải cầm bóng cho đẹp, mà là phương án có tính toán để đưa bóng lên trong khi hàng thủ đối phương đã bị kéo lệch.

Mục tiêu thật sự của build-up

Một đội tìm ba loại ưu thế khi triển khai bóng. Quân số: tuyến dưới luôn đông hơn số người đối phương cử lên pressing ít nhất một, để luôn có một cầu thủ rảnh. Vị trí: có người đứng giữa các tuyến đối phương, nơi hậu vệ không dám bước lên còn tiền vệ không kịp lùi về. Chất lượng: đưa bóng tới cầu thủ giỏi nhất trong thế một chọi một.

Build-up tốt phải làm đối thủ tổn thương. Nếu mười lăm đường chuyền ở sân nhà chỉ dẫn tới một cú phá bóng vu vơ, đội bóng đã nhận rủi ro mà không đổi lấy gì; ngược lại, khi tuyến pressing bị kéo lên rồi bị vượt qua, phía trước là một hàng thủ thiếu người và thiếu lớp bảo vệ.

Cấu trúc 2-3: hai trung vệ và một tầng ba người

Cấu trúc 2-3 giữ hai trung vệ ở tầng thấp nhất; phía trên là tiền vệ trụ và hai hậu vệ biên bó vào chơi như hai tiền vệ phụ. Manchester City của Pep Guardiola và Arsenal của Mikel Arteta phổ biến hoá hình dạng này, với những hậu vệ biên như João Cancelo hay Oleksandr Zinchenko thường xuyên xuất hiện ở trung lộ.

Cái lợi nằm ở tầng thứ hai: mỗi trung vệ có nhiều hơn một phương án chuyền vượt tuyến, đối phương không thể dùng một tiền đạo che tiền vệ trụ là xong, và hai hậu vệ biên bó vào đứng đúng chỗ để phản pressing ngay khi mất bóng. Cái giá là hai trung vệ chịu áp lực trực diện: trước hai tiền đạo pressing, họ rơi vào thế hai chọi hai và phải chuyền vào tầng giữa đang bị kèm hoặc trả về thủ môn. Cấu trúc này vì thế đòi hỏi trung vệ giỏi cầm bóng và một thủ môn sẵn sàng tham gia.

Cấu trúc 3-2: ba người dưới, hai tiền vệ trụ

Cấu trúc 3-2 thêm một người vào tầng thấp nhất: một hậu vệ biên ở lại, tiền vệ trụ lùi xuống giữa hai trung vệ, hoặc một trung vệ bước lên tuyến giữa như John Stones từng làm trong mùa Manchester City giành cú ăn ba. Phía trên là hai tiền vệ trụ song song. Ba người ở dưới vô hiệu ngay một hàng pressing hai tiền đạo, và khi mất bóng đã có năm người phía sau; đổi lại, tầng thứ hai chỉ còn hai người nên đường chuyền vượt tuyến ít lựa chọn hơn.

Nhiều đội đổi qua lại giữa hai cấu trúc ngay trong trận, tuỳ đối thủ pressing bằng một hay hai tiền đạo; đọc được điều đó là kỹ năng cốt lõi của tiền vệ trụ hiện đại.

Thủ môn là người thừa

Cầu thủ dễ bị bỏ quên nhất trong phép tính thừa người chính là thủ môn. Một thủ môn chơi chân tốt biến thế hai chọi hai của cấu trúc 2-3 thành ba chọi hai mà không cần rút ai từ tuyến trên; Manuel Neuer, Ederson hay Alisson đều được chọn một phần vì khả năng này. Anh ta cần dâng lên rìa vòng cấm để rút ngắn khoảng cách chuyền, đứng giữa hai trung vệ khi phát bóng để tạo hàng ba người, và đủ tự tin chuyền vượt tuyến khi cả hai trung vệ bị khoá. Rủi ro rất rõ: sai lầm của thủ môn gần như luôn là bàn thua, và các đội pressing giỏi cố tình để trung vệ chuyền về rồi mới lao vào thủ môn.

Vượt tuyến pressing đầu tiên: năm cách phổ biến

Tuyến pressing đầu tiên là hai đến ba cầu thủ tấn công của đối phương; vượt qua họ là một bộ kỹ thuật tập thể.

1. Người thứ ba: trung vệ chuyền cho tiền vệ trụ đang bị kèm, tiền vệ trụ bật một chạm cho trung vệ còn lại hoặc hậu vệ biên đã bó vào, người này chuyền vượt tuyến vào khoảng trống người kèm vừa bỏ.
2. Kéo rồi đánh: trung vệ cầm bóng dâng lên chậm rãi, buộc một tiền vệ đối phương bước ra, rồi chuyền vào đúng chỗ anh ta vừa rời.
3. Lên rồi trả: chuyền dài vào chân tiền đạo lùi hoặc số 10 giữa các tuyến, người này trả ngay cho tiền vệ đang chạy lên.
4. Đổi cánh qua thủ môn: khi đối phương dồn sang một bên, bóng đi ngược về thủ môn rồi sang trung vệ phía đối diện.
5. Chuyền ra biên có chủ đích: chỉ chuyền cho hậu vệ biên sát đường biên khi anh ta đã có hai phương án tiếp theo, vì đường biên là hậu vệ thứ mười hai của đội pressing và là nơi bẫy hay được giăng.

Hậu vệ biên bó vào chính là câu trả lời cho điểm cuối: rời đường biên, anh ta thoát bẫy pressing, nhận bóng với góc quan sát rộng hơn và mở ra đường chuyền vào nửa không gian, nơi tiền vệ con thoi hoặc tiền đạo biên cắt vào. Đó là mặt có bóng của sơ đồ 4-3-3 hiện đại.

Rủi ro mất bóng và khi nào nên phá dài

Mất bóng ở một phần ba sân nhà là tình huống nguy hiểm nhất trong bóng đá: đối phương đã có đông người gần khung thành còn hàng thủ chưa kịp tổ chức lại. Đây là lý do gegenpressing ra đời, vì đội pressing không cần tự tạo cơ hội, chỉ cần đội kia tạo giúp. Vì thế phá dài không phải sự đầu hàng mà là một công cụ.

Cách tinh vi nhất là kết hợp cả hai. Brighton dưới thời Roberto De Zerbi nổi tiếng với cảnh trung vệ giẫm chân lên bóng, cố tình mời đối phương dâng lên rồi mới chuyền vượt tuyến hoặc phá dài vào khoảng trống vừa bỏ lại; đường chuyền dài lúc này là để trừng phạt, không phải để thoát nạn.

Ngược lại, giữ lối chơi ngắn bất chấp chất lượng nhân sự là cách nhanh nhất để tự thua. Một đội mới lên hạng có trung vệ chuyền kém, thủ môn chơi chân yếu, gặp những đội pressing hay nhất Premier League sẽ tặng bóng nhiều hơn số lần thoát được; với họ, phá dài có tổ chức để thắng bóng hai hợp lý hơn một bản sao nửa vời của lối chơi kiểm soát.